در میان همه مباحثی که درباره امنیت گفته میشود، گاهی یک بُعد مهم آن کمتر دیده میشود: امنیت اخلاقی. خانهای که در آن افراد از زخم زبان، قضاوت عجولانه و بدگمانی در امان باشند، خانهای امن است؛ و جامعهای که در آن مردم از آزار کلامی و رفتاری یکدیگر نگران نباشند، جامعهای آرامتر و قابل اعتمادتر خواهد بود. امنیت اخلاقی بیش از آنکه با قانون و نظارت بیرونی شکل بگیرد، با نوع نگاه و رفتار انسانها ساخته میشود. در این زمینه با محوریت کلام امام سجاد علیهالسلام با طاهر قلیزاده کارشناس مباحث خانواده و اجتماع همکلام شدیم.
قلیزاده بیان داشت، نخستین رکن امنیت، را میتوان محبت دانست. محبت فضای روابط را نرم و انسانی میکند. وقتی در یک خانواده مهربانی جریان دارد، اختلافها به دشمنی تبدیل نمیشود و خطاها بهانهای برای تحقیر دیگران نمیگردد. محبت، زبان گفتگو را باز نگه میدارد و اجازه نمیدهد فاصلهها عمیق شوند. در سطح جامعه نیز همین قاعده صادق است؛ جامعهای که در آن مردم نسبت به یکدیگر حس همدلی داشته باشند، در برابر بحرانها مقاومتر و در برابر تنشها آرامتر خواهد بود.
این کارشناس مباحث خانواده افزود، اما محبت به تنهایی کافی نیست. در کنار آن باید از افکار منفی که آرامآرام اعتماد را فرسوده میکنند فاصله گرفت. بدگمانی، تندخویی و افشای بیملاحظه اسرار دیگران و سخنچینیها از جمله رفتارهایی است که امنیت اخلاقی را به سرعت تخریب میکند. گاهی یک سخن تند یا انتشار یک راز، رابطهای را که سالها شکل گرفته را نابود میکند. به همین دلیل امام سجاد علیهالسلام در سخنی تکاندهنده میفرمایند: «وَدِدْتُ وَاللّهِ أَنّی افْتَدَیْتُ خَصْلَتَیْنِ فی الشّیعةِ لَنا بِبَعْضِ لَحْمِ ساعِدی: النَّزَقَ وَقِلَّةَ الْکِتمانِ».
وی ادامه داد، مضمون این سخن آن است که ای کاش میشد با دادن پارهای از وجود و گوشت تن خویش، دو خصلت از میان مردم برطرف میشد: تندخویی و رازنگه نداشتن. این تعبیر نشان میدهد که این دو خصلت تا چه اندازه میتوانند روابط انسانی را آسیبپذیر کنند.
این استاد دانشگاه افزود، تندخویی معمولاً نتیجه قضاوتهای عجولانه و کنترلنشدن احساسات است. در چنین حالتی، انسان پیش از آنکه فرصت فهمیدن پیدا کند، واکنش نشان میدهد. نتیجه این رفتار، دلخوریهای عمیق و گاه جبرانناپذیر است. در مقابل، خویشتنداری و آرامش در گفتار، بسیاری از سوءتفاهمها را از همان ابتدا خاموش میکند. اگر در خانواده یا محیط کار، افراد اندکی بیشتر به تأمل و شنیدن صحیح عادت کنند، بسیاری از اختلافها اصلاً شکل نمیگیرد.
قلیزاده ادامه داد، رازنگهداری نیز از ارکان اعتماد اجتماعی است. هر رابطهای لایهای از اعتماد در خود دارد؛ اعتماد به اینکه سخنی که در خلوت گفته میشود، در فضای عمومی بازگو نخواهد شد. وقتی این مرز شکسته میشود، افراد ناخواسته به احتیاط و فاصله روی میآورند و روابط انسانی سردتر میشود. به همین دلیل است که در فرهنگ اخلاقی، حفظ حرمت سخن و راز دیگران نشانه بلوغ شخصیتی دانسته شده است.
وی افزود، در کنار این مسائل، یک خطر دیگر نیز روابط انسانی را تهدید میکند: افراط در خوشبینی یا بدبینی. خوشبینی افراطی باعث میشود انسان نشانههای واقعی را نادیده بگیرد و هر رفتار یا گفتاری را بدون تأمل بپذیرد. چنین رویکردی گاه زمینه سوءاستفاده را فراهم میکند و فرد را در برابر خطاهای آشکار بیدفاع میگذارد. در مقابل، بدبینی افراطی نیز به همان اندازه آسیبزاست. کسی که همه چیز را از زاویه سوءظن میبیند، حتی رفتارهای عادی و خیرخواهانه را نیز با تردید تفسیر میکند. نتیجه چنین نگاهی، فاصله گرفتن از دیگران و از دست دادن فرصتهای واقعی برای ایجاد ارتباطی سالم و سازنده است.
خداوند در قرآن، امت اسلامی را به اعتدال و میانهروی توصیف میکند: ﴿وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا﴾ (بقره، ۱۴۳) «و بدینگونه شما را امتی میانهرو قرار دادیم.» اعتدال، تنها به معنای میانهروی در رفتار نیست؛ بلکه شیوهای از زندگی است که انسان را از هرگونه افراط و تفریط، از غلبه هوسها و از سختگیریهای بیجا دور میکند. در روابط انسانی نیز این اصل، زمینهساز آرامش، حفظ کرامت افراد و پایداری ارتباطهاست.
این کارشناس خانواده ادامه داد، برای حفظ امنیت اخلاقی در خانواده، لازم است فضایی از احترام متقابل، شنیدن فعال و قضاوت منصفانه ایجاد شود. والدین باید بدانند که الگوهای رفتاری آنها در شکلگیری شخصیت اخلاقی فرزندان نقش اساسی دارد. تشویق به گفتگو، ابراز محبت بدون قید و شرط و همچنین تعیین حد و مرزهای اخلاقی به شیوهای درست، میتواند بنیان محکمی برای امنیت اخلاقی در خانه باشد.
وی افزود، در جامعه نیز، ترویج فرهنگ «گفتگوی محترمانه»، «نقد منصفانه» و «پرهیز از قضاوتهای کلیشهای» امری ضروری است. رسانهها، آموزش و پرورش و نهادهای فرهنگی و نظارتی میتوانند نقش مؤثری در این زمینه ایفا کنند. وقتی افراد احساس کنند که در جامعه شنیده میشوند، مورد احترام قرار میگیرند و در صورت بروز خطا، فرصت اصلاح دارند، تمایل بیشتری به رعایت اصول اخلاقی پیدا میکنند.
قلیزاده در ادامه بیان داشت، نکته دیگری که در این میان اهمیت دارد، «شرم و حیا» که در فرازهای متعددی از صحیفه سجادیه به آن پرداخته شده است. شرم از گناه، شرم از آزار دیگران، و شرم از هتک حرمت و خلافگویی، خود یک سد اخلاقی قدرتمند است، حیائی که به معنای شرم از خالق و در نتیجه شرم از انجام اعمال ناشایست است، میتواند مانع بزرگی در برابر رفتارهای غیراخلاقی باشد. وقتی انسان از خدا شرم میکند، ناخودآگاه از دیگران نیز شرم خواهد کرد و به حریم اخلاقی آنان احترام میگذارد.
این کارشناس امور تربیتی، در نهایت امنیت اخلاقی را همچون اکسیژنی دانست که روابط را زنده نگه میدارد و بدون آن، خانوادهها و جوامع دچار خفقان و انزوا میشوند. با تکیه بر محبت، پرهیز از افراط و تفریط، خویشتنداری در گفتار، رازنگهداری و ایجاد فضایی سرشار از احترام و حیا، میتوان بنیادهای این امنیت را مستحکمتر کرد و در نهایت، به آرامش و سلامت فردی و جمعی دست یافت و این امر، تنها با تلاش فردی ممکن نیست، بلکه نیازمند همبستگی و همکاری جمعی است تا فضایی اخلاقی برای نسلهای آینده بنا شود.
نظر شما